===

اصطلاحات به‌کاررفته در ماده (1) قانون بازار اوراق بهادار جمهوری اسلامی ایران، «دستورالعمل معاملات کالا و اوراق بهادار مبتنی بر کالا در بورس کالای ایران» مصوب 1389/07/05 شورای عالی بورس و اوراق بهادار و اصلاحات آن و «دستورالعمل پذیرش کالا و اوراق بهادار مبتنی بر کالا در بورس کالای ایران» مصوب 1388/09/10 هیأت‌مدیره سازمان بورس و اوراق بهادار و اصلاحات آن، با همان تعاریف در این دستورالعمل به کار رفته‌اند. سایر اصطلاحات به شرح زیر تعریف می‌شوند:​

اوراق امتیاز: اوراق بهاداری است که مؤید مالکیت دارنده ورقه بر امتیاز پشتوانه آن است.

نهاد متولی: نهادی تخصصی که به موجب قوانین و مقررات حسب مورد مسئولیت شناسایی، تأیید، صدور، کارسازی یا نظارت بر بهره‌برداری اشخاص از امتیاز را عهده‌دار است.

بورس: حسب مورد هر یک از شرکت‌های بورس اوراق بهادار تهران، فرابورس ایران، بورس کالای ایران، بورس انرژی ایران یا هر شرکتی با این نوع فعالیت است که با مجوز شورا تشکیل می‌شود.​

زمان انقضای بهره برداری از امتیاز: موعد زمانی است که در صورت مقید بودن بهره برداری از امتیاز به بازه زمانی معین براساس قوانین و مقررات مرتبط، امکان کارسازی و استفاده از امتیاز تا آن موعد زمانی، ممکن است و توسط نهاد متولی اعلام می شود.

آخرین روز معاملاتی اوراق امتیاز: زمانی است که بورس بر مبنای زمان انقضای بهره برداری از امتیاز تعیین کرده و به اتاق پایاپای اعلام می کند. این تاریخ در اطلاعیه گشایش نماد یا اطلاعیه عرضه، حسب مورد درج می شود.

سند تسویه خارج از پایاپای: سندی که جهت اتمام فرایند معامله در بورس، به اتاق پایاپای ارائه می‌شود و طی آن، فروشنده به ایفای تعهدات در چارچوب شرایط اعلامی در اطلاعیه عرضه اقرار می‌کند. برگه (فرم) این سند به تصویب هیأت مدیره بورس می‌رسد.

هیأت پذیرش: هیأت پذیرش موضوع ماده 3 این دستورالعمل.

پذیرش انواع اوراق امتیاز، به تصویب هیأت پذیرش می‌رسد.

هیأت پذیرش، منظور هیأت پذیرش بورس مربوط و در فرابورس، هیأت پذیرش موضوع ماده 2 «دستورالعمل پذیرش، عرضه و نقل و انتقال اوراق بهادار در فرابورس ایران (شرکت سهامی عام)» مصوب 1388/01/25 و اصلاحات آن است.

بورس درخواست پذیرش ارائه‌شده توسط نهاد متولی یا فروشنده را حسب مورد به همراه مدارک، مستندات و امیدنامه مشتمل بر موارد زیر جهت بررسی و تصویب به هیأت پذیرش ارسال می‌کند:

تاریخچه، خصوصیات و سازکار ایجاد امتیاز و معاملات آن در بازارهای غیرمتشکل؛

نحوه و شرایط استفاده دارندگان نهایی امتیاز در بازارهای غیرمتشکل؛

مشخصات نهاد متولی در صورت وجود؛

عرضه‌کنندگان و بهره‌برداران عمده امتیاز؛

زمان انقضای بهره‌برداری از امتیاز حسب مورد؛

قوانین و مقررات حاکم بر ایجاد، استفاده و قیمت‌گذاری امتیاز؛

حسب مورد تأییدیه نهاد متولی در قالب مورد تأیید بورس؛

تعهدنامه مبنی بر رعایت حداقل میزان امتیاز جهت پذیرش و عرضه اوراق حسب تشخیص هیأت پذیرش؛

سقف، کف و برنامه زمان‌بندی عرضه اوراق امتیاز حسب تشخیص هیأت پذیرش و ارائه تعهد به رعایت آن؛

سایر موارد حسب تشخیص هیأت پذیرش یا بورس.

امیدنامه مربوط به هر یک از اوراق ‌امتیاز قابل معامله در بورس مطابق مصوبات هیأت پذیرش توسط بورس حداقل دو روز کاری قبل از عرضه جهت اطلاع عموم از طریق تارنمای رسمی بورس منتشر می‌شود.

هیأت پذیرش در هر زمان که تشخیص دهد اوراق امتیاز شرایط پذیرش را از دست داده‌است، اوراق مذکور را لغو پذیرش کرده و بورس موظف است از طریق تارنمای رسمی خود این موضوع را اطلاع‌رسانی کرده و از عرضه یا معاملات آن جلوگیری کند.

در صورت عدم عرضه توسط عرضه‌کننده در بورس ظرف مدت شش ماه از درج آن، پذیرش اوراق در بورس لغو شده و پذیرش مجدد آن منوط به طی فرایند پذیرش است.

تبصره- در صورتی که به تشخیص بورس امکان عرضه ظرف مهلت مذکور فراهم نباشد، بورس می‌تواند نسبت به تمدید این مهلت تا حداکثر شش ماه دیگر اقدام کند.

هیأت پذیرش؛ بازار، روش عرضه و روش معاملات اوراق امتیاز را تعیین می‌کند.

کارگزار فروشنده جهت عرضه اوراق امتیاز در بورس، باید برگه (فرم) اطلاعیه عرضه تکمیل‌شده توسط فروشنده را به همراه اطلاعات و مستندات زیر در قالب مصوب بورس حداقل شش روز کاری قبل از روز عرضه، به بورس ارائه کند:

نام و مشخصات اوراق امتیاز مورد عرضه و عرضه‌کننده؛

تاریخ عرضه؛

قیمت پایه؛

شرایط متقاضیان خرید؛

شرایط انتقال مالکیت یا تحویل و نحوه تسویه ازجمله نقدی یا اقساطی بودن ثمن معامله و در صورت اقساطی بودن نحوه تقسیط و تضامین مورد نیاز؛

اعلام مهلت‌های واریز بخش نقدی و مهلت‌های تنظیم سند تسویه خارج از پایاپای؛

اطلاعات خاص اوراق امتیاز مورد عرضه طبق مقررات یا درخواست بورس؛

هزینه خدمات نهاد متولی موضوع ماده 25 این دستورالعمل؛

سایر اطلاعات به درخواست بورس ازجمله پیش‌نویس قرارداد مورد تأیید عرضه‌کننده حسب نوع امتیاز.

بازه زمانی مجاز برای مهلت‌های موضوع بند (6) این ماده به تصویب هیأت مدیره بورس می‌رسد.

اطلاعیه عرضه باید حداقل چهار روز کاری قبل از عرضه توسط بورس منتشر شود. این اطلاعیه حداقل حاوی اطلاعات زیر است که توسط هیأت‌مدیره بورس مصوب می‌شود:

اطلاعات موضوع ماده 9 این دستورالعمل که به تأیید بورس رسیده است.

محدودیت نوسان قیمت مجاز در صورت وجود؛

حداقل خرید جهت کشف نرخ؛

حداقل خرید هر شخص؛

حداقل تغییر قیمت سفارش؛

حداکثر حجم سفارش در صورت وجود؛

میزان وجه الضمان ناشی از عدم انجام تعهدات توسط طرفین معامله موضوع مواد 17 و 18 این دستورالعمل حسب نوع امتیاز.

حداقل عرضه؛

مطابق مفاد امیدنامه، نرخ کشف‌شده در بورس می‌تواند به صورت واحد درصد باشد.

در صورت انتشار آگهی فروش در جراید، اطلاعات مندرج در آن نباید با اطلاعات ارائه‌شده به بورس مغایرت داشته باشد.

کارگزار فروشنده در صورتی مجاز به عرضه است که فروشنده یا کارگزار وی تضامین لازم را به تشخیص اتاق پایاپای تودیع کند و تأییدیه اتاق مذکور را مبنی بر اخذ تضامین مربوطه به بورس ارائه کند.

چنانچه به دلیل عدم وجود خریدار، معامله انجام نشود یا انصراف فروشنده پس از انتشار اطلاعیه عرضه مورد تأیید بورس قرار گیرد، تضامین فروشنده پس از درخواست کارگزار وی و اعلام بورس به اتاق پایاپای، حداکثر تا دو روز کاری مسترد می‌شود.

ورود سفارش خرید به سامانه معاملاتی در صورتی مجاز است که خریدار یا کارگزار وی تضامین لازم را به تشخیص اتاق پایاپای تودیع کند و تأییدیه اتاق مذکور را مبنی بر اخذ تضامین مربوطه به بورس ارائه کند.

در صورتی که کارگزار خریدار موفق به انجام معامله نشود، تضامین خریدار پس از درخواست کارگزار وی و اعلام بورس به اتاق پایاپای، حداکثر تا دو روز کاری مسترد می‌شود.

حداکثر تعداد جلسات معاملاتی و مدت زمان برگزاری هر جلسه توسط بورس تعیین می‌شود. بورس می‌تواند براساس وضعیت بازار، حداقل تغییر قیمت مجاز هر سفارش را از دومین جلسه معاملاتی تغییر دهد لیکن باید قبل از شروع جلسه معاملاتی، مراتب را از طریق تارنمای رسمی خود به اطلاع عموم برساند.

کلیه وظایف و تعهدات طرفین معامله صرفاً در چارچوب شرایط مندرج در اطلاعیه عرضه و مقررات مربوطه بوده و شرایط معامله پس از انتشار اطلاعیه عرضه قابل تغییر نیست.

پس از انتشار اطلاعیه عرضه توسط بورس، فروشنده نمی‌تواند از عرضه در بورس خودداری کند، مگر اینکه مراتب و دلایل انصراف خود را قبل از عرضه به بورس اعلام و تأیید بورس را اخذ کند.

در فرایند تسویه، پس از پرداخت بخش نقدی مطابق اطلاعیه عرضه از سوی خریدار در وجه اتاق پایاپای، سند تسویه خارج از پایاپای به امضای طرفین معامله می‌رسد. قطعیت معامله منوط به پرداخت بخش نقدی از سوی خریدار و ارائه سند تسویه خارج از پایاپای، مطابق مقررات می‌باشد. کارگزار فروشنده، مکلف است سند تسویه خارج از پایاپای را که پس از تأمین شرایط اطلاعیه عرضه به امضای طرفین معامله (خریدار و فروشنده) رسیده است به اتاق پایاپای تسلیم کند. عدم تسلیم سند تسویه خارج از پایاپای از سوی کارگزار فروشنده به اتاق پایاپای، به منزله عدم تحقق معامله تلقی و بخش نقدی واریزی از سوی خریدار (غیر از تضامین وی) حداکثر تا دو روز کاری به وی مسترد می‌شود.

در صورتی که خریدار شرایط قطعیت معامله مندرج در اطلاعیه عرضه را فراهم کند، فروشنده مکلف به امضای سند تسویه خارج از پایاپای و ارائه آن به کارگزار خود است. در غیراین‌صورت، فروشنده مکلف است علاوه بر کارمزدهای معامله، وجه‌الضمان را به برنده رقابت که به موجب این دستورالعمل نسبت به واریز وجه و تودیع تضامین اقدام کرده است، پرداخت کند. پس از کسر کلیه کارمزدها و وجه‌الضمان، مازاد تضامین به فروشنده مسترد خواهد شد.

در صورتی که بخش نقدی مطابق با شرایط اطلاعیه عرضه توسط خریدار یا کارگزار وی در موعد مقرر به حساب اتاق پایاپای واریز نشود یا سند تسویه خارج از پایاپای توسط وی امضا نشود، معامله محقق نشده و امتیاز موضوع اطلاعیه عرضه، در مالکیت فروشنده باقی خواهد ماند. در این صورت اتاق پایاپای کلیه کارمزدها، وجه‌الضمان و سایر کسور را از محل تضامین خریدار کسر و به حساب کارگزار فروشنده جهت پرداخت آن به فروشنده واریز می‌کند. مازاد تضامین به خریدار مسترد می‌شود.

قرارداد پیوست اطلاعیه عرضه که توسط طرفین معامله امضا شده است، جزء لاینفک سند تسویه خارج از پایاپای است.

ارائه سند تسویه خارج از پایاپای به اتاق پایاپای و تأیید آن توسط اتاق، به منزله تحقق قطعیت معامله است. در این صورت، اجرای تعهدات طرفین معامله از جمله تحویل یا تسویه بخش غیر نقدی، بر عهده خود آنان است.

​

بورس به منظور انجام معاملات اوراق ‌امتیاز موضوع این فصل، حداقل موارد زیر را تعیین و به همراه اطلاعیه عرضه یا گشایش نماد، اطلاع‌رسانی می‌کند. تغییرات این موارد نیز باید حداقل دو روز کاری قبل از اعمال، اطلاع‌رسانی شود.

واحد قیمتی؛

زمان انقضای بهره‌برداری امتیاز حسب مورد و آخرین روز معاملاتی؛

دوره انجام معاملات؛

حداقل تغییر قیمت هر سفارش؛

محدوده نوسان قیمت؛

محدودیت سقف اوراق امتیاز برای دارندگان؛

محدودیت برای خرید؛

حداقل مدت زمان و حداقل حجم سفارش‌های انباشته برای شناسایی گره معاملاتی.

متولی باید مستندات مربوط به اجرای الزاماتی که در این دستورالعمل برای وی مقرر شده است را نگهداری و در صورت درخواست بورس، اتاق پایاپای و سایر مراجع ذی‌صلاح ارائه کند.

 پس از ثبت اطلاعات دارندگان امتیاز جدید در سامانه، تخصیص اوراق امتیاز صورت می‌گیرد. مندرجات اوراق امتیاز شامل موارد زیر است:

‌نام و نوع امتیاز؛

تاریخ انقضای اوراق امتیاز؛

‌نام دارنده؛

‌تاریخ تخصیص؛

‌درج عبارتی مبنی بر اینکه «مفاد دستورالعمل معاملات اوراق امتیاز مورد توافق خریدار و فروشنده است»؛

سایر موارد به تشخیص بورس یا اتاق پایاپای.

در صورت عدم ایفای هر یک از تعهدات نهاد متولی مطابق با این دستورالعمل و سایر مقررات مربوط، نهاد متولی حداکثر به مدت یک سال از تاریخ احراز عدم ایفای تعهدات به تشخیص بورس، نمی‌تواند اقدام به ثبت دارندگان جدید امتیاز در سامانه‌های بورس کند، اما اوراق امتیاز در حال معامله همچنان در بورس قابل معامله است.

اتاق پایاپای هزینه‎های خدمات نهاد متولی را از وجه معامله، کسر و به حساب وی واریز می‌کند و مابقی وجه معامله، پس از اعمال کسور متعلقه، به حساب فروشنده یا کارگزار وی واریز می‎شود.

اوراق امتیاز لغو پذیرش شده، قابلیت معامله در بورس را ندارد. در این صورت، بورس موضوع را اطلاع‌رسانی می‌کند و دارنده اوراق امتیاز می‌تواند دعوی خود را از طریق مرجع ذی‌صلاح قانونی موضوع ماده 36 قانون بازار اوراق بهادار ج.ا.ا پیگیری کند.

احکام ناظر بر کارمزدها و کسور متعلقه معاملات اوراق گواهی سپرده کالایی در خصوص اوراق امتیاز نیز جاری است.