بازار متانول ایران در آستانه ورود به زمستان، صاحب یک دماسنج تازه شده است، دماسنجی که شاید پیش از رسیدن محدودیت گاز به خطوط تولید پتروشیمی‌ها، بخشی از نگرانی بازار را در قیمت‌ها منعکس کند. گواهی سپرده متانول که از شهریور ۱۴۰۵ وارد بورس انرژی شده، فقط ابزار تازه‌ای برای معامله یک محصول پتروشیمی نیست بلکه  فاصله احتمالی قیمت این اوراق با متانول فیزیکی می‌تواند حامل پیام مهم‌تری درباره انتظار بازار از عرضه آینده، محدودیت خوراک و ناترازی گاز در ماه‌های سرد باشد.

اگر گواهی سپرده متانول با پریمیوم نسبت به کالای فیزیکی معامله شود، ساده‌ترین برداشت این است که سرمایه‌گذار برای متانول «فردا» بیشتر از متانول «امروز» پول می‌دهد. اما سؤال مهم‌تر این است که چرا؟

یکی از پاسخ‌ها را باید نه در تالار معاملات، بلکه در شبکه گاز کشور جست‌وجو کرد.

ردپای زمستان در معاملات متانول

معاملات نخستین گواهی سپرده متانول ایران از ۱۱ شهریور ۱۴۰۵ با محصول پتروشیمی سبلان آغاز شد. هر ورقه این گواهی معادل یک کیلوگرم متانول است و معاملات آن بدون دامنه نوسان انجام می‌شود.

در ۱۷ شهریور، برای معامله بلوکی ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار ورقه گواهی سپرده متانول سبلان، قیمت پایه هر ورقه ۴۵۰ هزار ریال تعیین شد یعنی ارزش پایه ۲۵۰۰ تن متانول حدود ۱۱۲.۵ میلیارد تومان بود.

اما در هفته‌های بعد بازار متانول وارد محدوده‌های قیمتی بالاتری شد. داده معاملات ۱۳ مهر نشان می‌دهد قیمت پایانی متانول فن‌آوران به حدود ۶۸۶ هزار و ۸۲۸ ریال و متانول شیراز به حدود ۷۰۶ هزار و ۵۶۱ ریال به ازای هر کیلوگرم رسیده است.

چرا گاز برای قیمت متانول حیاتی است؟

متانول ایران در ابتدای زنجیره به یک نهاده حیاتی وابسته است: گاز طبیعی. گاز برای مجتمع‌های متانولی صرفاً یک حامل انرژی نیست بلکه بخش مهمی از آن خوراک تولید است. بنابراین محدودیت خوراک برخلاف افزایش هزینه برق یا سوخت، تنها حاشیه سود تولیدکننده را تحت فشار قرار نمی‌دهد و می‌تواند مستقیماً حجم تولید را کاهش دهد. این همان نقطه‌ای است که ناترازی گاز به بازار متانول منتقل می‌شود.

با کاهش دما، مصرف گاز بخش خانگی افزایش پیدا می‌کند و در صورت کمبود عرضه، محدودیت گاز صنایع و پتروشیمی‌ها یکی از ابزارهای مدیریت شبکه خواهد بود. برای واحدهای متانولی، نتیجه می‌تواند کاهش نرخ بهره‌برداری، افت تولید و در نهایت محدود شدن عرضه باشد.

بنابراین بازار در مهرماه الزاماً فقط متانول موجود در مخزن را قیمت‌گذاری نمی‌کند و ممکن است ریسک متانولی را نیز قیمت‌گذاری کند که در دی و بهمن تولید نخواهد شد.

گواهی می‌تواند «انتظارات کمبود» را زودتر نشان دهد

اینجاست که تفاوت ماهوی بازار فیزیکی و گواهی سپرده اهمیت پیدا می‌کند. خریدار بازار فیزیکی عمدتاً به وضعیت امروز نگاه می‌کند: محصول موجود است؟ قیمت پایه چقدر است؟ چه میزان عرضه شده؟ چند خریدار حضور دارند؟

اما سرمایه‌گذار گواهی سپرده می‌تواند آینده را معامله کند. او ممکن است امروز گواهی را گران‌تر بخرد چون تصور می‌کند سه ماه دیگر عرضه متانول تحت تأثیر محدودیت گاز کاهش پیدا می‌کند. به همین دلیل، در صورت مشاهده پریمیوم پایدار گواهی نسبت به فیزیکی، بخشی از آن را می‌توان به‌عنوان «پریمیوم ریسک زمستان» بررسی کرد.

اما اگر همزمان سه اتفاق رخ دهد ــ افزایش پریمیوم گواهی، نزدیک شدن به فصل سرد و انتشار نشانه‌های محدودیت خوراک پتروشیمی‌ها ــ می بایست همبستگی و هم افزایی این عوامل را دقیق تر بررسی کرد.

ناترازی گاز چگونه به بورس منتقل می‌شود؟ مسیر اثرگذاری را می‌توان به این صورت عنوان کرد که با افت دما و افزایش مصرف گاز خانگی، ناترازی شبکه تشدید می‌شود و احتمال محدودیت خوراک پتروشیمی‌ها بالا می‌رود؛ اتفاقی که می‌تواند انتظارات از عرضه متانول را کاهش دهد.

در مرحله بعد، اگر معامله‌گران انتظار کاهش عرضه داشته باشند ، کمبود متانول می‌تواند تقاضا برای این محصول را افزایش دهد و در نهایت به رشد ارزش گواهی سپرده متانول منجر شود.در چنین شرایطی گواهی سپرده از یک ابزار ساده معاملاتی فراتر می‌رود و می‌تواند بخشی از انتظارات بازار درباره آینده تولید را در خود منعکس کند.

چرا متانول برای سنجش ناترازی گاز مهم‌تر است؟

تمام صنایع به یک اندازه از محدودیت گاز آسیب نمی‌بینند. در برخی صنایع گاز عمدتاً نقش سوخت را دارد و افزایش محدودیت ابتدا هزینه انرژی را بالا می‌برد. اما در پتروشیمی‌های گازپایه، مسئله جدی‌تر است. گاز بخشی از فرآیند و خوراک تولید است. محدودیت آن می‌تواند مستقیماً تولید را متوقف یا کاهش دهد.

بورس انرژی؛ دماسنج تازه ناترازی

اهمیت گواهی سپرده متانول شاید دقیقاً در همین نقطه باشد. ایران سال‌هاست درباره ناترازی گاز از طریق اعداد تولید و مصرف، میزان کسری شبکه و محدودیت صنایع صحبت می‌کند. اما ابزارهای بازارمحور برای سنجش انتظار فعالان اقتصادی از این ناترازی محدود بوده‌اند و گواهی سپرده متانول می‌تواند بخشی از این خلأ را پر کند.

اگر بازار عمیق‌تر شود، حجم معاملات افزایش یابد و عرضه‌کنندگان بیشتری وارد شوند، فاصله قیمت گواهی با بازار فیزیکی می‌تواند به یک متغیر قابل رصد تبدیل شود. متغیری که نشان دهد معامله‌گران چه میزان ریسک برای عرضه آینده متانول در نظر گرفته‌اند. به بیان دیگر، ممکن است نخستین نشانه‌های زمستان نه در آمار مصرف گاز، بلکه روی تابلوی معاملات یک محصول گازپایه ظاهر شود.

متانول دارد چه چیزی را قیمت‌گذاری می‌کند؟

افزایش احتمالی قیمت گواهی سپرده متانول نسبت به بازار فیزیکی را نباید به‌تنهایی نشانه قطعی کمبود گاز دانست. بازار هنوز جوان و کم‌عمق است و محدودیت‌های آربیتراژ می‌تواند فاصله میان دو قیمت ایجاد کند.

اما همزمانی شکل‌گیری این بازار با نزدیک شدن به فصل سرد، آن را به یک آزمایش اقتصادی جذاب تبدیل کرده است.

اگر در هفته‌های آینده پریمیوم گواهی افزایش یابد، حجم عرضه فیزیکی کاهش پیدا کند و محدودیت خوراک مجتمع‌های متانولی آغاز شود، آن‌گاه یک پیام مهم از دل معاملات بیرون خواهد آمد: بازار پیش از آنکه شیر گاز پتروشیمی‌ها بسته شود، هزینه ناترازی را روی متانول گذاشته است. در این صورت گواهی سپرده متانول فقط قیمت یک محصول پتروشیمی را نشان نمی‌دهد بلکه بخشی از قیمت اقتصادی ناترازی گاز ایران را نیز آشکار می‌کند.