به گزارش تجارت آسان، کاهش صادرات ایران، توقف‌های مقطعی در گذرگاه‌ها و تلاش بغداد برای تقویت تولید داخلی، شرایط تازه‌ای پیش روی صادرکنندگان گذاشته است. در مقابل، نزدیکی جغرافیایی، شبکه گسترده مرزهای زمینی و نیاز عراق به برخی کالاها و انرژی ایران، مانع از قطع پیوندهای اقتصادی شده‌اند. پرسش اصلی اکنون این است که تجارت دو کشور چگونه می‌تواند در برابر این فشارها پایدار بماند.

بر اساس  داده‌های سازمان توسعه تجارت، صادرات رسمی ایران به عراق در سال ۱۴۰۳ حدود ۱۲ میلیارد دلار بود، اما در سال ۱۴۰۴ به حدود ۹ میلیارد دلار رسید. تازه‌ترین بررسی آمار گمرکی منتشرشده از سوی اتاق بازرگانی اهواز نیز نشان می‌دهد ارزش صادرات ایران به عراق در نیمه نخست ۱۴۰۵ نسبت به دوره مشابه سال قبل حدود ۳۰ درصد کاهش یافته است.

با وجود این افت، عراق هنوز بازاری کم‌اهمیت نیست. حسن دانایی‌فر، دبیر ستاد توسعه روابط اقتصادی ایران و عراق، ۶ آبان ۱۴۰۵ اعلام کرد متوسط صادرات سالانه ایران به عراق در سال‌های گذشته بیش از ۸ میلیارد دلار بوده است. او هم‌زمان نسبت به وابستگی بیش از اندازه به یک بازار هشدار داد و پیشنهاد کرد شرکت‌های ایرانی حضور خود را به فروش محصول نهایی محدود نکنند.

وابستگی به مرز زمینی برای تجارت

تجارت زمینی یکی از مزیت‌های ایران در بازار عراق است، ولی همین وابستگی باعث می‌شود هر تصمیم مرزی به‌سرعت بر هزینه حمل و زمان تحویل اثر بگذارد. عراق در ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶ گذرگاه الشیب، مقابل چذابه، را برای بازنگری در ترتیبات امنیتی بست. بسته‌شدن یک گذرگاه به معنای توقف همه تجارت نیست، اما انتقال بار به مسیرهای جایگزین می‌تواند صف، هزینه و بی‌اطمینانی بیشتری ایجاد کند.

اهمیت مسیرهای دیگر را می‌توان در آمار کرمانشاه دید. ناظر گمرکات این استان ۵ آبان اعلام کرد که ۴۱ درصد صادرات زمینی ایران به عراق از مرزهای کرمانشاه انجام می‌شود. به گفته او، ارزش صادرات ثبت‌شده استان در نیمه نخست سال، بدون احتساب گاز، یک میلیارد و ۳۹ میلیون دلار بود و پرویزخان در میان مرزهای تجاری استان بیشترین ارزش صادرات را ثبت کرد.

انرژی، بخش مهم تجارت تهران و بغداد

روابط اقتصادی دو کشور صرفا به کالاهای مصرفی و مصالح ساختمانی محدود نیست. طبق گزارش رویترز در اوت ۲۰۲۶، مقام‌های انرژی عراق ارزش پرداخت سالانه این کشور برای گاز ایران را حدود ۴ تا ۵ میلیارد دلار برآورد کرده‌اند.

فشار بر تجارت تنها به مرز یا انرژی مربوط نیست. بغداد در پی تقویت تولید داخلی و تغییر قواعد ورود برخی کالاهاست و این رقابت را برای صادرکنندگان ایرانی دشوارتر کرده است. در چنین بازاری، مزیت فاصله کوتاه به‌تنهایی تضمین‌کننده فروش نیست. تولیدکننده ایرانی باید بتواند کیفیت، قیمت، تحویل منظم و خدمات پس از فروش را هم‌زمان عرضه کند. همکاری با شریک عراقی در تولید، بسته‌بندی یا توزیع نیز می‌تواند از فروش مقطعی کالا پایدارتر باشد، هرچند اجرای آن به تأمین مالی و قواعد روشن سرمایه‌گذاری نیاز دارد.

چشم‌انداز تجارت ایران و عراق همچنان روشن است. آمار نیمه نخست ۱۴۰۵ از افت صادرات حکایت دارد، در حالی که ادامه فعالیت مسیرهای زمینی و نیاز متقابل به کالا و انرژی، ظرفیت حفظ مبادلات را نشان می‌دهد. برای تبدیل این ظرفیت به رابطه‌ای باثبات‌تر، دو طرف به اطلاع‌رسانی قابل پیش‌بینی درباره تصمیم‌های مرزی، تسهیل تسویه مالی و همکاری تولیدی نیاز دارند.