به گزارش تجارت آسان؛ رشد اقتصادی ایران در بهار ۱۴۰۵ با احتساب نفت به منفی ۱۰.۱ درصد عقبگردکرد، درحالی‌که اقتصاد بدون نفت ۴.۶ درصد کوچک شد. محاسبه ارقام مرکز آمار نشان می‌دهد حدود دوسوم کاهش تولید ناخالص داخلی در این فصل از بخش نفتی اقتصاد ناشی شده است، نتیجه‌ای که بار دیگر آسیب‌پذیری رشد ایران در برابر نوسان تولید و صادرات نفت را آشکار می‌کند.

مقایسه رشد اقتصادی با نفت و بدون نفت

تازه‌ترین گزارش حساب‌های ملی فصلی مرکز آمار ایران، تصویری متفاوت از رکود در بخش‌های نفتی و غیرنفتی اقتصاد ارائه می‌کند. براساس این گزارش، تولید ناخالص داخلی کشور به قیمت ثابت سال ۱۴۰۰ در بهار ۱۴۰۵ به ۲۱ هزار و ۷۹۵ هزار میلیارد ریال رسیده است، رقمی که در بهار ۱۴۰۴ معادل ۲۴ هزار و ۲۵۵ هزار میلیارد ریال بود. بنابراین حجم واقعی اقتصاد طی یک سال ۲ هزار و ۴۶۰ هزار میلیارد ریال کاهش یافته و رشد اقتصادی با نفت به منفی ۱۰.۱ درصد رسیده است.

شکاف ۵.۵ واحدی نفت و اقتصاد غیرنفتی

اندازه اقتصاد بدون نفت نیز از ۱۸ هزار و ۴۹ هزار میلیارد ریال در بهار سال گذشته به ۱۷ هزار و ۲۲۶ هزار میلیارد ریال در بهار امسال کاهش یافته است. به این ترتیب، تولید غیرنفتی ۸۲۳ هزار میلیارد ریال، معادل ۴.۶ درصد، کوچک شده است.

مقایسه این دو نرخ نشان می‌دهد رشد اقتصادی با نفت ۵.۵ واحد درصد پایین‌تر از رشد بدون نفت قرار گرفته است. این شکاف را می‌توان نشانه روشنی از نقش نفت در تشدید رکود دانست. به بیان ساده، هرچند بخش‌های غیرنفتی نیز فصل نامناسبی را پشت سر گذاشته‌اند، شدت افت در بخش نفتی به‌مراتب بیشتر بوده است.

با کسر تولید ناخالص داخلی بدون نفت از رقم کل، اندازه بخش نفتیِ پنهان در حساب‌های ملی از حدود ۶ هزار و ۲۰۶ هزار میلیارد ریال در بهار ۱۴۰۴ به ۴ هزار و ۵۶۹ هزار میلیارد ریال در بهار ۱۴۰۵ رسیده است. بر این مبنا، ارزش افزوده واقعی منتسب به نفت حدود یک‌هزار و ۶۳۷ هزار میلیارد ریال، معادل ۲۶.۴ درصد، کاهش یافته است.

رقم کاهش بخش نفتی، از مقایسه تولید ناخالص داخلی با نفت و بدون نفت محاسبه شده است. بنابراین این عدد برآوردی مبتنی بر داده‌های مرکز آمار است، نه نرخ رسمی اعلام‌شده برای استخراج نفت و گاز. بااین‌حال، به‌خوبی شدت اثر منفی نفت بر رشد اقتصادی را نشان می‌دهد.

مقایسه اندازه واقعی اقتصاد ایران

دوسوم افت اقتصاد از کانال نفت

محاسبه اجزای کاهش تولید ناخالص داخلی نکته مهم‌تری را آشکار می‌کند. از مجموع ۲ هزار و ۴۶۰ هزار میلیارد ریال افت واقعی اقتصاد، حدود یک‌هزار و ۶۳۷ هزار میلیارد ریال به جزء نفتی و ۸۲۳ هزار میلیارد ریال به اقتصاد بدون نفت مربوط می‌شود. بنابراین تقریباً ۶۶.۵ درصد کاهش تولید ناخالص داخلی در بهار ۱۴۰۵ از بخش نفتی اقتصاد و ۳۳.۵ درصد از سایر فعالیت‌ها ناشی شده است.

این ترکیب نشان می‌دهد افت رشد صرفاً نتیجه رکود عمومی در صنعت و خدمات نیست. نفت که در دوره‌های افزایش تولید و صادرات می‌تواند رقم رشد اقتصادی را بالا ببرد، در این فصل در جهت معکوس عمل کرده و به عامل اصلی سقوط شاخص کل تبدیل شده است.

مقایسه با بهار ۱۴۰۴ نیز شدت تغییر مسیر را نشان می‌دهد. در آن فصل، براساس آخرین برآورد رسمی مرکز آمار، رشد اقتصادی با نفت منفی ۰.۱ درصد و بدون نفت منفی ۰.۴ درصد بود. بنابراین در فاصله یک سال، رشد کل اقتصاد ۱۰ واحد درصد و رشد بدون نفت ۴.۲ واحد درصد تضعیف شده است. این اختلاف بار دیگر تأیید می‌کند که بخش عمده وخامت ایجادشده در بهار ۱۴۰۵ با عملکرد بخش نفت ارتباط دارد.

سهم نفت از کاهش تولید ناخالص داخلی

رکود تنها به نفت محدود نماند

در میان سه گروه اصلی، کشاورزی تنها بخش دارای رشد مثبت بوده و ارزش افزوده آن ۲.۳ درصد افزایش یافته است. در مقابل، گروه صنایع و معادن با رشد منفی ۱۴.۷ درصد، شدیدترین افت را ثبت کرده و بخش خدمات نیز ۴.۸ درصد کوچک شده است.

البته گروه صنایع و معادن در طبقه‌بندی مرکز آمار فقط به کارخانه‌ها محدود نیست و استخراج نفت و گاز، سایر معادن، تأمین آب و برق، توزیع گاز و ساختمان را نیز دربرمی‌گیرد. از این‌رو، افت ۱۴.۷ درصدی این گروه را نمی‌توان صرفاً به رکود تولید صنعتی نسبت داد؛ کاهش فعالیت‌های نفت و گاز نیز در ثبت این عدد نقش مهمی داشته است.

رشد سه گروه اصلی اقتصاد

گزارش مرکز آمار در بهار ۱۴۰۵ در نهایت دو نکته مهم دارد، نخست اینکه اقتصاد غیرنفتی نیز با افت تولید در خدمات و فعالیت‌های صنعتی مواجه شده و دوم و مهم‌تر اینکه شوک نفتی، رکود موجود را عمیق‌تر کرده است. اقتصادی که رشد آن به تغییرات تولید و صادرات نفت حساس باشد، در دوره رونق نفت ارقام بالاتری ثبت می‌کند، اما با محدود شدن فروش یا تولید نفت، همین وابستگی به سرعت خود را در شاخص کل نشان می‌دهد. آمار بهار امسال نمونه روشنی از همین نوسان است، رکودی عمومی که نفت آن را به عقبگردی دورقمی تبدیل کرده است.