کشف بیش از ۱۰ هزار دستگاه استخراج غیرمجاز رمزارز در استان تهران بار دیگر سهم ماینرها در بحران برق ایران را به بحث گذاشته است. درحالی‌که شرکت توزیع برق استان تهران از شناسایی تجهیزاتی با توان مصرفی بیش از ۲۴ مگاوات خبر می‌دهد، تازه‌ترین برآورد مرکز پژوهش‌های مجلس، مصرف استخراج رمزارز در سراسر کشور را بین ۹۳۰ تا ۱۲۰۰ مگاوات تخمین می‌زند. این ارقام نشان می‌دهد ماینرها سهم قابل‌توجهی در تشدید ناترازی دارند، اما برخلاف برخی روایت‌ها، عامل اصلی کمبود برق کشور نیستند. مسئله مهم‌تر آن است که مصرف تقریباً پیوسته این تجهیزات، چگونه هزینه تأمین برق را افزایش می‌دهد و بخشی از ظرفیت محدود شبکه را از دسترس صنایع و خانوارها خارج می‌کند.

کشف ۱۰ هزار ماینر دقیقاً چه میزان برق آزاد شد؟

به گزارش انرژی شرق، محمود محمودی، مدیرعامل شرکت توزیع نیروی برق استان تهران، در ۲۶ مهر ۱۴۰۵ اعلام کرد از آغاز طرح مقابله با استخراج غیرمجاز رمزارز، ۶۰۱ مزرعه شامل ۱۰ هزار و ۵۰۵ دستگاه ماینر در این استان شناسایی و جمع‌آوری شده است.

بر اساس آمار اعلام‌شده، مجموع توان مصرفی این تجهیزات به ۲۴ هزار و ۱۵۰ کیلووات، معادل ۲۴.۱۵ مگاوات می‌رسد. شرکت توزیع همچنین اعلام کرده جمع‌آوری تجهیزات از مصرف بیش از ۱۷.۵ میلیون کیلووات‌ساعت برق جلوگیری کرده است؛ رقمی که معادل مصرف ماهانه حدود ۵۸ هزار مشترک خانگی در فصل گرم عنوان شده است.

اما  یک نکته در تفسیر این ارقام اهمیت دارد: ۲۴.۱۵ مگاوات، مجموع توان منتسب به تجهیزات کشف‌شده در طول اجرای طرح است، نه لزوماً میزان کاهش هم‌زمان بار شبکه در یک روز مشخص. همچنین بدون اطلاع از دوره محاسبه انرژی صرفه‌جویی‌شده، نمی‌توان عدد ۱۷.۵ میلیون کیلووات‌ساعت را به کاهش مصرف ماهانه یا سالانه شبکه تعمیم داد.

جزئیات مقابله با استخراج غیرمجاز در استان تهران

منبع: اظهارات مدیرعامل شرکت توزیع نیروی برق استان تهران.

سهم واقعی ماینرها از ناترازی، شش درصد یا ۱۴ درصد؟

مرکز پژوهش‌های مجلس در گزارشی که ۳۱ شهریور ۱۴۰۵ منتشر شد، توان مصرفی استخراج رمزارز را حدود ۹۳۰ تا ۱۲۰۰ مگاوات برآورد کرده است. این برآورد بر دو روش استوار است: بررسی سهم ایران از توان پردازشی جهانی استخراج بیت‌کوین و تحلیل تغییرات بار شبکه هنگام قطع اینترنت در دی ۱۴۰۴. در روش دوم، کاهش بار پایه شبکه حدود ۹۲۷ مگاوات محاسبه شده است؛ هرچند تمام این کاهش را نمی‌توان بدون قید و شرط به توقف استخراج نسبت داد.

بر اساس محاسبات این گزارش، در برابر ناترازی حدود ۱۴ هزار و ۷۰۰ مگاواتی توان در اوج مصرف، سهم استخراج رمزارز نزدیک به شش درصد برآورد می‌شود.

اما در محاسبه انرژی، نتیجه متفاوت است. مصرف ماهانه استخراج حدود ۷۰۰ میلیون کیلووات‌ساعت و کسری متوسط ماهانه برق در دوره گرم سال حدود پنج میلیارد کیلووات‌ساعت برآورد شده است. نسبت این دو رقم به ۱۴ درصد می‌رسد.

جایگاه استخراج رمزارز در ناترازی برق ایران

این دو درصد متناقض نیستند زیرا یکی به کمبود توان در یک مقطع و دیگری به انرژی مصرف‌شده در طول زمان اشاره دارد. ضمن آنکه نسبت ۱۴ درصد، به معنای آن نیست که با توقف استخراج، تمام خاموشی‌ها به همین نسبت کاهش می‌یابند.

حذف ماینرها چقدر خاموشی را کاهش می‌دهد؟

نتایج شبیه‌سازی مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد در سناریوی حذف مصرف استخراج رمزارز، سهم ساعات بدون کسری برق در دوره بررسی‌شده از ۵.۲ درصد به ۳۳.۶ درصد افزایش می‌یابد. همچنین سهم ساعات دارای کسری بیش از ۱۰ هزار مگاوات، از ۱۷.۹ درصد به ۱۲.۳ درصد کاهش پیدا می‌کند.

این نتایج نشان می‌دهد مقابله با استخراج غیرمجاز می‌تواند شدت ناترازی را کاهش دهد اما شبیه‌سازی به معنای تحقق عملی چنین کاهشی نیست. حذف کامل مصرف غیرمجاز، شناسایی دقیق تجهیزات و جلوگیری از بازگشت آنها به شبکه، پیش‌شرط‌های تحقق این سناریو هستند.

مسئله اصلی اقتصاد برق ارزان و ضعف شناسایی است

استخراج غیرمجاز رمزارز علاوه بر تحمیل بار به شبکه، مسئله‌ای اقتصادی نیز محسوب می‌شود. تفاوت میان هزینه واقعی تأمین برق و تعرفه پرداختی برخی مشترکان، در کنار امکان استفاده غیرقانونی از انشعاب‌ها، انگیزه سوءاستفاده از برق یارانه‌ای را ایجاد می‌کند.

در چنین شرایطی، جمع‌آوری دستگاه‌ها تنها بخشی از راه‌حل است. شناسایی الگوهای مصرف پیوسته، توسعه کنتورهای هوشمند، تحلیل بار فیدرها و مقابله با دستکاری تجهیزات اندازه‌گیری می‌تواند اثربخشی بیشتری نسبت به اتکای صرف به کشف فیزیکی مزارع داشته باشد.

در نتیجه اینکه استخراج غیرمجاز رمزارز عامل اصلی ناترازی ساختاری برق ایران نیست، اما مصرف مداوم آن فشار مضاعفی بر شبکه‌ای وارد می‌کند که از قبل با کمبود ظرفیت و محدودیت تأمین انرژی روبه‌روست. بنابراین مقابله با ماینرها باید بخشی از برنامه کاهش مصرف غیرمجاز باشد، نه جایگزینی برای سرمایه‌گذاری در تولید، توسعه شبکه و اصلاح اقتصاد برق.